Aromaterapia – co to jest, jak działa i jak bezpiecznie stosować olejki eteryczne?

Aromaterapia to wykorzystanie naturalnych olejków eterycznych przede wszystkim poprzez wdychanie ich lotnych składników lub stosowanie odpowiednio przygotowanych produktów na skórę. Najczęściej traktuje się ją jako metodę uzupełniającą, której celem może być poprawa komfortu, samopoczucia lub wsparcie w określonych sytuacjach.

Nie oznacza to jednak, że każdy przyjemny zapach jest aromaterapią ani że każdy olejek eteryczny działa jak lek. Badania nad aromaterapią przynoszą obiecujące wyniki w części zastosowań, między innymi dotyczących lęku czy jakości snu, ale wyniki zależą od konkretnego olejku, metody stosowania, badanej grupy i jakości samego badania.

Najważniejsza zasada jest prosta: naturalne pochodzenie olejku nie oznacza automatycznie, że można stosować go w dowolny sposób lub w dowolnym stężeniu.

Co to jest aromaterapia?

National Center for Complementary and Integrative Health opisuje aromaterapię jako podejście wykorzystujące olejki eteryczne pochodzące z roślin. Mogą być one wdychane lub stosowane na skórę w odpowiednio przygotowanej formie.

Olejki eteryczne nie są tym samym co klasyczne oleje roślinne, takie jak oliwa czy olej migdałowy. Są mieszaninami lotnych związków chemicznych pozyskiwanych z różnych części roślin, między innymi kwiatów, liści, skórek owoców, drewna, żywic czy korzeni.

Sposób pozyskania zależy od surowca. Stosuje się między innymi destylację z parą wodną, a w przypadku części owoców cytrusowych także mechaniczne tłoczenie skórek.

Aktualna norma ISO 9235:2021 porządkuje terminologię dotyczącą naturalnych surowców aromatycznych. Ma to znaczenie, ponieważ w sprzedaży określenia „olejek eteryczny”, „olejek zapachowy” i „naturalny zapach” bywają używane tak, jakby oznaczały to samo.

Nie oznaczają.

Szerzej wyjaśniamy tę różnicę w artykule olejki eteryczne a olejki zapachowe.

Aromaterapia a zwykłe aromatyzowanie pomieszczenia

Granica nie zawsze jest oczywista.

Jeżeli zapalasz świecę lub korzystasz z dyfuzora, ponieważ podoba Ci się zapach i chcesz stworzyć określoną atmosferę, korzystasz przede wszystkim z produktu zapachowego.

Jeżeli natomiast świadomie wykorzystujesz określony olejek eteryczny, wybierasz sposób ekspozycji i stosujesz go z określonym celem, można mówić o zastosowaniu aromaterapeutycznym.

Sama obecność olejku eterycznego w produkcie nie zmienia jednak świecy, mgiełki czy dyfuzora w produkt leczniczy.

To ważne rozróżnienie.

Jak działa aromaterapia?

Najlepiej poznanym elementem aromaterapii jest droga węchowa.

Lotne cząsteczki zapachowe docierają do nabłonka węchowego w jamie nosowej i aktywują receptory węchowe. Informacja jest następnie przekazywana do struktur mózgu uczestniczących w przetwarzaniu zapachu.

Układ węchowy jest silnie połączony z obszarami związanymi z emocjami i pamięcią. Opisują to między innymi badania nad powiązaniem układu węchowego z przetwarzaniem emocji.

Nie oznacza to jednak prostego mechanizmu:

olejek -> mózg -> określona reakcja terapeutyczna.

Reakcja człowieka na zapach jest bardziej złożona.

Znaczenie mają między innymi:

• skład chemiczny olejku,
• intensywność zapachu,
• czas ekspozycji,
• wcześniejsze doświadczenia,
• skojarzenia,
• osobiste preferencje,
• kontekst, w którym pojawia się zapach.

Zapach, który jedna osoba odbiera jako spokojny i przyjemny, dla innej może być drażniący lub przywoływać nieprzyjemne wspomnienia.

A co ze stosowaniem olejków na skórę?

W zastosowaniu miejscowym związki obecne w olejku mogą kontaktować się ze skórą, a część z nich może przez nią przenikać.

Nie oznacza to, że olejek można nakładać bezpośrednio na ciało.

W przypadku produktów przeznaczonych do skóry znaczenie mają:

• konkretny olejek,
• jego skład,
• stężenie,
• powierzchnia aplikacji,
• czas kontaktu,
• częstotliwość stosowania,
• pozostałe składniki receptury.

Dlatego nie istnieje jedna wartość procentowa, którą można uznać za bezpieczną dla wszystkich olejków i wszystkich zastosowań.

Czy aromaterapia działa?

Odpowiedź brzmi: w niektórych zastosowaniach wyniki są obiecujące, ale nie można przenosić ich automatycznie na każdy olejek i każdą sytuację.

To jedna z najważniejszych rzeczy, które należy rozumieć przy czytaniu o aromaterapii.

W metaanalizie sieciowej obejmującej 44 randomizowane badania i 3419 uczestników wykazano korzystne wyniki niektórych interwencji aromaterapeutycznych dotyczących lęku.

Nie oznacza to jednak, że „olejki eteryczne leczą lęk”.

Badania różniły się między innymi:

• zastosowanym olejkiem,
• sposobem podania,
• czasem ekspozycji,
• badaną grupą,
• warunkami badania,
• sposobem mierzenia efektu.

Podobny problem występuje w badaniach dotyczących snu. Część wyników sugeruje potencjalną poprawę jakości snu, jednak przeglądy wskazują również na niską lub bardzo niską pewność części dowodów. Przegląd badań dotyczących aromaterapii u pacjentów intensywnej terapii zwracał uwagę między innymi na ryzyko błędu systematycznego i różnice pomiędzy badaniami.

W praktyce najlepiej oddzielić trzy poziomy informacji:

Poziom	Co rzeczywiście oznacza?
Doświadczenie zapachowe	Zapach może być odbierany jako przyjemny, relaksujący, świeży lub pobudzający. Jest to realne doświadczenie użytkownika, ale może być bardzo indywidualne.
Wynik badań laboratoryjnych	Olejek lub jego składnik może wykazywać określoną aktywność w warunkach laboratoryjnych. Nie oznacza to automatycznie takiego samego działania w organizmie człowieka.
Skuteczność kliniczna	Wymaga badań konkretnego olejku, sposobu stosowania, dawki lub stężenia i określonej grupy osób. Dopiero wtedy można oceniać konkretny efekt zdrowotny.

Ta różnica jest szczególnie ważna przy często powtarzanych twierdzeniach o właściwościach przeciwbakteryjnych olejków.

Jeżeli olejek ogranicza wzrost mikroorganizmów w badaniu laboratoryjnym, nie oznacza to automatycznie, że wdychanie go leczy infekcję albo że rozpylanie zapachu skutecznie dezynfekuje pomieszczenie.

Jak stosować aromaterapię?

Nie istnieje jedna uniwersalna metoda.

Sposób użycia powinien wynikać przede wszystkim z konkretnego produktu i olejku.

Metoda	Na czym polega?	Najważniejsza uwaga
Inhalacja i dyfuzja	Lotne składniki olejku są uwalniane do powietrza i wdychane.	Intensywniejszy zapach nie oznacza automatycznie lepszego efektu. Pomieszczenie powinno być wentylowane.
Inhalacja osobista	Zapach stosowany jest bliżej użytkownika, np. przez produkt przeznaczony do inhalacji.	Należy stosować produkt zgodnie z jego przeznaczeniem zamiast improwizować ze stężeniem.
Zastosowanie na skórę	Olejek znajduje się w odpowiednio przygotowanej bazie kosmetycznej lub oleju nośnikowym.	Stężenie powinno być dobrane do konkretnego olejku i zastosowania.
Kąpiel	Olejek stosuje się w produkcie lub nośniku umożliwiającym odpowiednie rozproszenie.	Czysty olejek eteryczny nie rozpuszcza się w wodzie. Kilka kropli wlanych bezpośrednio do wanny może pozostać skoncentrowanych na powierzchni i wejść w kontakt ze skórą.
Produkt zapachowy do wnętrza	Świeca, dyfuzor patyczkowy lub mgiełka tworzą zapachowe tło w pomieszczeniu.	Ekspozycja nie jest porównywalna z kontrolowanym protokołem badania aromaterapeutycznego.

Czy można po prostu dodać kilka kropli?

„Kilka kropli” nie jest uniwersalną jednostką bezpiecznego dawkowania.

Kroplomierze różnią się konstrukcją, a lepkość olejków również nie jest jednakowa. Znacznie ważniejsze jest to, czy produkt został przeznaczony do danej drogi użycia i jakie stężenie jest właściwe dla konkretnego zastosowania.

Ta sama ilość olejku nie musi być odpowiednia do:

• produktu do skóry,
• kąpieli,
• dyfuzora,
• kosmetyku,
• produktu zapachowego do pomieszczenia.

Jak wybrać olejek eteryczny do aromaterapii?

Ładna nazwa na etykiecie to za mało.

Przy wyborze olejku dobrze sprawdzić kilka informacji.

1. Nazwa botaniczna rośliny

Popularna nazwa może obejmować różne gatunki.

Nazwa botaniczna pozwala dokładniej określić, z jakiej rośliny pochodzi surowiec.

2. Część rośliny i sposób pozyskania

Inny profil chemiczny może mieć olejek pozyskiwany z liści, a inny z kwiatów lub skórek owoców.

Znaczenie ma także metoda otrzymywania.

3. Przeznaczenie produktu

Olejek sprzedawany jako surowiec zapachowy nie powinien automatycznie być traktowany jako produkt odpowiedni do stosowania na skórę lub spożycia.

Instrukcja producenta i dokumentacja konkretnego produktu mają większe znaczenie niż ogólny poradnik znaleziony w internecie.

4. Sposób przechowywania

Światło, tlen i podwyższona temperatura mogą wpływać na skład olejku.

Butelkę należy szczelnie zamykać i przechowywać zgodnie z zaleceniami producenta. Szczególnie istotne jest ograniczanie utleniania składników takich jak limonen czy linalol, ponieważ produkty ich utleniania mogą zwiększać ryzyko uczulenia kontaktowego.

5. Zapach, który rzeczywiście Ci odpowiada

To kryterium bywa niedoceniane.

Jeżeli zapach jest dla Ciebie nieprzyjemny, drażniący albo wywołuje ból głowy, trudno oczekiwać, że samo przypisanie mu etykiety „relaksujący” poprawi doświadczenie.

Nie wybieraj olejku wyłącznie na podstawie internetowej listy typu „lawenda na X, mięta na Y”.

Aromaterapia – bezpieczeństwo i przeciwwskazania

Olejki eteryczne są silnie skoncentrowanymi mieszaninami naturalnych związków chemicznych.

Naturalne nie oznacza obojętne dla organizmu.

Nie stosuj olejków doustnie na własną rękę

Połknięcie skoncentrowanego olejku może prowadzić do zatrucia. Poison Control opisuje przypadki poważnych działań niepożądanych związanych z nieprawidłowym połknięciem olejków.

Domowe stosowanie doustne nie powinno wynikać z porad znalezionych w mediach społecznościowych czy na blogu.

Nie zakładaj, że olejek można stosować nierozcieńczony na skórę

Niektóre składniki olejków mogą działać drażniąco lub uczulająco. Problemem może być zarówno jednorazowa reakcja, jak i uczulenie kontaktowe rozwijające się po wcześniejszych ekspozycjach.

Stężenie należy dobierać do konkretnego olejku, produktu i sposobu użycia.

Standardy IFRA pokazują, dlaczego nie istnieje jedna uniwersalna wartość procentowa dla wszystkich materiałów zapachowych. Ograniczenia zależą między innymi od konkretnej substancji oraz kategorii końcowego zastosowania.

Dotyczy to również naturalnych olejków eterycznych, które mogą zawierać składniki podlegające ograniczeniom.

Uważaj na fototoksyczność niektórych olejków

Niektóre olejki, szczególnie określone olejki cytrusowe otrzymywane metodą tłoczenia, mogą zawierać związki fototoksyczne.

Po zastosowaniu takiego produktu na skórę ekspozycja na promieniowanie UV może zwiększyć ryzyko reakcji skórnej.

Nie należy jednak wrzucać wszystkich olejków cytrusowych do jednej grupy. Ryzyko zależy od konkretnego olejku, sposobu jego otrzymania, składu i stężenia. Opisuje to między innymi przegląd dotyczący fototoksyczności olejków stosowanych w kosmetykach.

Szczególnej ostrożności wymagają dzieci i osoby w ciąży

Dzieci nie są po prostu „mniejszymi dorosłymi”.

W przypadku małych dzieci pewne składniki wymagają szczególnej ostrożności. Przykładowo NCCIH zwraca uwagę przy olejku miętowym, że produktów zawierających mentol nie należy nakładać na twarz niemowląt i małych dzieci ani pozwalać im go wdychać w taki sposób.

W ciąży i podczas karmienia piersią również nie należy zakładać, że każdy naturalny olejek jest odpowiedni. Dla wielu zastosowań brakuje wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa.

Zamiast tworzyć jedną listę „olejków zakazanych” dla wszystkich, rozsądniej oceniać konkretny produkt, sposób stosowania i sytuację użytkownika.

Przerwij stosowanie, jeśli pojawiają się niepożądane objawy

Kaszel, duszność, pieczenie oczu, podrażnienie skóry, zawroty głowy, nudności lub nasilający się ból głowy są powodem, aby przerwać ekspozycję i przewietrzyć pomieszczenie.

Osoby z chorobami przewlekłymi, alergiami, astmą, przyjmujące leki albo mające wątpliwości dotyczące określonego olejku powinny skonsultować jego zastosowanie z odpowiednio wykwalifikowanym specjalistą.

Najczęstsze błędy w aromaterapii

„Skoro jest naturalny, jest bezpieczny”

Pochodzenie surowca nie określa automatycznie jego bezpieczeństwa.

Rośliny również wytwarzają substancje biologicznie aktywne, drażniące i uczulające.

„Im więcej olejku, tym lepiej”

Po przekroczeniu pewnego poziomu zapach staje się po prostu bardziej intensywny. Nie oznacza to proporcjonalnego wzrostu korzystnego działania.

Może natomiast zwiększyć ekspozycję na składniki olejku i ryzyko podrażnienia.

„Ten sam olejek mogę wykorzystać wszędzie”

Olejek odpowiedni do dyfuzji nie musi być odpowiedni do bezpośredniego kontaktu ze skórą.

Produkt do wnętrza nie staje się kosmetykiem tylko dlatego, że zawiera naturalny olejek eteryczny.

„Działa na bakterie w laboratorium, więc leczy infekcje”

To jeden z najczęstszych błędów interpretacyjnych.

Badanie in vitro pokazuje, co dzieje się w określonych warunkach laboratoryjnych. Nie odpowiada automatycznie na pytanie, co wydarzy się po rozpyleniu olejku w pokoju, inhalacji czy zastosowaniu go na skórę.

„Każdy produkt z olejkami eterycznymi jest aromaterapeutyczny”

Świeca z naturalnymi olejkami eterycznymi nadal jest przede wszystkim świecą.

Dyfuzor patyczkowy nadal jest przede wszystkim sposobem aromatyzowania wnętrza.

Mogą tworzyć zapachowe otoczenie, być elementem rytuału odpoczynku albo pozwalać cieszyć się naturalnym charakterem kompozycji. Nie oznacza to jednak kontrolowanego dawkowania olejku ani potwierdzonego działania terapeutycznego.

Aromaterapia a naturalne zapachy do domu

Dla wielu osób pierwszym kontaktem z olejkami eterycznymi nie jest klasyczna aromaterapia, lecz zapach w domu.

Tutaj rozróżnienie celu produktu ma szczególne znaczenie.

W BARPAGO świadomie wykorzystujemy naturalne olejki eteryczne w kompozycjach zapachowych. Cenimy je za pochodzenie z rzeczywistych surowców roślinnych, złożoność aromatu i możliwość budowania kompozycji z naturalnych materiałów.

Nie oznacza to jednak, że sam fakt zastosowania olejku eterycznego zmienia produkt zapachowy w terapię.

Jeżeli zależy Ci przede wszystkim na zapachu wnętrza opartym na naturalnych olejkach, możesz zobaczyć zapachy do domu BARPAGO.

Do stałego aromatyzowania pomieszczenia bez używania płomienia służą natomiast dyfuzory zapachowe. Ich rolą jest stopniowe uwalnianie zapachu do otoczenia, a nie dostarczanie określonej terapeutycznej dawki olejku.

To rozróżnienie pozwala korzystać z naturalnych zapachów bez przypisywania im właściwości, których dany produkt nie musi posiadać.

Co warto zapamiętać o aromaterapii?

Aromaterapia wykorzystuje naturalne olejki eteryczne, najczęściej przez inhalację lub odpowiednio przygotowane zastosowanie na skórę.

Układ węchowy rzeczywiście jest powiązany z obszarami mózgu uczestniczącymi w przetwarzaniu emocji i pamięci. Nie oznacza to jednak, że określony zapach automatycznie wywoła identyczny efekt u każdego człowieka.

Badania kliniczne dają interesujące wyniki dla części zastosowań, ale jakość dowodów jest nierówna. Dlatego aromaterapię najlepiej traktować jako podejście uzupełniające, a nie zamiennik diagnostyki i leczenia.

Najważniejsze w praktyce jest świadome korzystanie z olejków: dobór właściwego produktu, metody i stężenia oraz respektowanie ograniczeń konkretnego surowca.

A jeżeli po prostu chcesz otaczać się naturalnym zapachem, nie musisz przypisywać mu działania leczniczego. Dobry zapach może pozostać po prostu dobrym zapachem.