Naturalne środki do czyszczenia z olejkami eterycznymi

Olejki eteryczne mogą być dobrym dodatkiem do domowych środków czyszczących. Nadają im naturalny zapach, a wiele z nich wykazuje również aktywność przeciwbakteryjną lub przeciwgrzybiczą w badaniach laboratoryjnych. Nie oznacza to jednak, że kilka kropli olejku dodanych do wody zamienia domową mieszankę w środek dezynfekujący.

W codziennym sprzątaniu najważniejszą pracę wykonują woda, środek powierzchniowo czynny i mechaniczne przetarcie powierzchni. Ocet może pomóc przy osadach mineralnych, soda oczyszczona przy niektórych zabrudzeniach wymagających delikatnego ścierania, a olejek eteryczny uzupełnia recepturę przede wszystkim o zapach i właściwości wynikające z jego składu.

Dobrze przygotowany naturalny środek do czyszczenia nie powinien więc polegać na przypadkowym połączeniu kilku „naturalnych” składników. Każdy z nich ma określone zadanie i ograniczenia.

Czyszczenie i dezynfekcja to nie to samo

To najważniejsze rozróżnienie w całym temacie.

Czyszczenie polega przede wszystkim na fizycznym usuwaniu brudu, tłuszczu, kurzu i części drobnoustrojów z powierzchni. Zwykle wykorzystujemy do tego wodę, detergent i tarcie.

Dezynfekcja ma natomiast na celu unieszkodliwienie określonych drobnoustrojów przy zastosowaniu preparatu o potwierdzonej skuteczności, odpowiednim stężeniu i określonym czasie kontaktu z powierzchnią.

CDC wskazuje, że w większości codziennych sytuacji domowych samo prawidłowe czyszczenie wodą i detergentem jest wystarczające. Dezynfekcja staje się szczególnie istotna między innymi wtedy, gdy w domu przebywa osoba chora.

W Polsce środki przeznaczone do dezynfekcji powierzchni należą do produktów biobójczych i podlegają odpowiednim wymaganiom dotyczącym skuteczności i stosowania.

Dlatego olejek z drzewa herbacianego, eukaliptusowy czy tymiankowy może wykazywać aktywność przeciwdrobnoustrojową w badaniach laboratoryjnych, ale domowy spray z kilkoma kroplami olejku nie powinien być przedstawiany jako zamiennik zarejestrowanego preparatu do dezynfekcji.

To rozróżnienie nie odbiera olejkom wartości. Po prostu określa ich właściwe miejsce w domowym sprzątaniu.

Jak naprawdę działają składniki naturalnych środków czyszczących?

Poszczególne składniki nie robią tego samego. Łączenie ich bez zrozumienia funkcji często prowadzi do mieszaniny, która wygląda efektownie, ale działa słabiej niż składniki użyte osobno.

Składnik	Co robi w preparacie?	Czego nie należy od niego oczekiwać?
Woda	Rozpuszcza część zabrudzeń i jest nośnikiem pozostałych składników	Sama słabo radzi sobie z tłuszczem
Detergent lub inny środek powierzchniowo czynny	Pomaga oderwać tłuszcz i brud od powierzchni oraz zawiesić go w wodzie	Nie każdy detergent jest środkiem dezynfekującym
Ocet	Kwaśny odczyn pomaga rozpuszczać osady mineralne i kamień	Nie nadaje się do wszystkich powierzchni i nie powinien być traktowany jako uniwersalny dezynfektant
Soda oczyszczona	Może działać jako łagodny środek ścierny i pomagać przy części zabrudzeń	Nie powinna być stosowana na każdej delikatnej lub polerowanej powierzchni
Olejek eteryczny	Nadaje zapach, a jego składniki mogą wykazywać określoną aktywność biologiczną	Kilka kropli w domowej mieszance nie daje automatycznie potwierdzonego efektu dezynfekcji

To właśnie środek powierzchniowo czynny odpowiada za znaczną część skuteczności klasycznego płynu do codziennego mycia. Jego cząsteczki pomagają połączyć wodę z tłustymi zabrudzeniami, dzięki czemu można je oderwać od powierzchni i zebrać ściereczką.

Dlaczego olejku eterycznego nie wystarczy wkropić do wody?

Olejki eteryczne są mieszaninami przede wszystkim lipofilowych, czyli słabo rozpuszczalnych w wodzie związków.

Dlatego po wkropleniu olejku do butelki z wodą powstaje mieszanina dwóch faz. Wstrząśnięcie rozbija olejek na mniejsze krople, ale nie tworzy automatycznie trwałego, jednorodnego roztworu.

To ważne również z praktycznego punktu widzenia. Jeżeli w jednej części płynu znajduje się więcej skoncentrowanego olejku niż w drugiej, jego kontakt z czyszczoną powierzchnią może być nierównomierny.

Profesjonalne formulacje wykorzystują odpowiednie substancje powierzchniowo czynne lub solubilizatory, które pomagają rozproszyć fazę olejową w wodzie.

W prostym preparacie domowym niewielką ilość olejku można najpierw wymieszać z łagodnym detergentem, a dopiero później dodać wodę. Nie tworzy to profesjonalnie stabilizowanej emulsji, ale ułatwia równomierne rozprowadzenie niewielkiej ilości olejku.

Samo polecenie „dodaj olejek do wody i wstrząśnij” jest więc dużym uproszczeniem.

Jak wybrać olejek eteryczny do sprzątania?

W pierwszej kolejności sprawdź, czy rzeczywiście kupujesz olejek eteryczny, a nie kompozycję zapachową sprzedawaną pod podobną nazwą.

Więcej o różnicach między tymi surowcami wyjaśniamy w poradniku BARPAGO dotyczącym olejków eterycznych i zapachowych.

Na etykiecie lub w dokumentacji dobrego olejku warto szukać przede wszystkim:

• nazwy rośliny i jej nazwy botanicznej,
• informacji o sposobie pozyskania,
• składu,
• zaleceń producenta dotyczących stosowania,
• informacji dotyczących zagrożeń i środków ostrożności.

Nie kieruj się określeniami w rodzaju „therapeutic grade” jako samodzielnym dowodem jakości. Znacznie więcej mówi rzeczywisty skład i dokumentacja surowca.

Jakie olejki eteryczne warto rozważyć do domowych środków czyszczących?

Badania nad olejkami eterycznymi pokazują, że wiele z nich wykazuje aktywność przeciwbakteryjną lub przeciwgrzybiczą. Wyniki zależą jednak od konkretnego mikroorganizmu, składu olejku, jego stężenia i sposobu badania.

Dlatego zamiast tworzyć ranking „najsilniejszych olejków”, lepiej dobierać je do zastosowania, zapachu i warunków w domu.

Olejek	Dlaczego jest interesujący?	Praktyczna uwaga
Cytrynowy	Świeży zapach, duża zawartość terpenów, w tym limonenu	Dobry do kompozycji kuchennych, ale przed użyciem sprawdź odporność powierzchni
Pomarańczowy	Łagodniejszy, słodko-cytrusowy profil zapachowy	Dobry wybór, jeśli cytryna jest dla Ciebie zbyt ostra
Grejpfrutowy	Świeży, wytrawniejszy charakter cytrusowy	Traktuj przede wszystkim jako komponent zapachowy domowego preparatu
Z drzewa herbacianego	Jeden z najlepiej opisanych olejków pod względem aktywności przeciwdrobnoustrojowej in vitro	Ma charakterystyczny, dość intensywny zapach i nie zastępuje preparatu biobójczego
Eukaliptusowy	Świeży profil i dobrze opisane właściwości biologiczne jego składników	Intensywny – niewielka ilość zwykle wystarcza do uzyskania wyraźnego zapachu
Mięty pieprzowej	Chłodny, bardzo świeży aromat	Łatwo zdominować nim całą kompozycję
Z trawy cytrynowej	Charakterystyczny cytrusowo-ziołowy zapach, zwykle bogaty w cytral	Może być drażniący w większych stężeniach
Tymiankowy	Należy do olejków o dobrze opisanym potencjale przeciwdrobnoustrojowym	Jest mocny i nie jest najlepszym wyborem do beztroskiego zwiększania stężenia
Goździkowy	Zawiera dużo eugenolu i ma intensywny korzenny charakter	Stosuj oszczędnie – również ze względu na możliwość podrażnienia
Lawendowy	Łagodniejszy, łatwy do połączenia z cytrusami i ziołami	W środku czyszczącym wybieraj go przede wszystkim ze względu na zapach

Aktywność przeciwdrobnoustrojowa obserwowana w laboratorium nie oznacza, że każda domowa receptura z danym olejkiem będzie działać w ten sam sposób. Znaczenie ma między innymi rzeczywiste stężenie, czas kontaktu, sposób rozproszenia olejku oraz rodzaj mikroorganizmu.

Przepis na prosty płyn do codziennego czyszczenia

Do lekkich, bieżących zabrudzeń nie potrzebujesz dużej liczby składników.

Składniki

• 250 ml wody,
• około 1/2 łyżeczki łagodnego, najlepiej bezzapachowego detergentu,
• 5-8 kropli wybranego olejku eterycznego lub prostej mieszanki dwóch olejków,
• czysta butelka z atomizerem.

Przy pierwszej próbie możesz zacząć nawet od mniejszej ilości olejku. Zapach powinien być dodatkiem do preparatu, a nie dominującą częścią receptury.

Jak przygotować płyn?

1. Wlej detergent do czystej butelki.
2. Dodaj olejek eteryczny i delikatnie wymieszaj oba składniki.
3. Dolej wodę.
4. Zamknij butelkę i wymieszaj zawartość bez intensywnego spieniania.
5. Przed pierwszym użyciem wykonaj próbę na niewidocznym fragmencie powierzchni.

Przy delikatnych powierzchniach bezpieczniej spryskać ściereczkę niż bezpośrednio mebel lub blat.

Po umyciu powierzchni mającej bezpośredni kontakt z żywnością usuń pozostałości preparatu zgodnie z zaleceniami dotyczącymi użytego detergentu.

Tego płynu używaj jako środka czyszczącego, a nie preparatu do dezynfekcji.

Naturalny sposób na kamień i osad w łazience

W przypadku kamienia olejek eteryczny nie jest najważniejszym składnikiem. Potrzebujesz przede wszystkim kwasu, który będzie reagował z osadem mineralnym.

Do odpornych na działanie kwasów powierzchni możesz przygotować prostą mieszankę:

• 100 ml bezbarwnego octu spirytusowego 10%,
• 100 ml wody.

Rozcieńczenie octu ogranicza jego stężenie do około 5%.

Nanieś niewielką ilość na powierzchnię, pozostaw na krótki czas, przetrzyj i dokładnie spłucz wodą. Przy pierwszym zastosowaniu zawsze wykonaj próbę.

Nie ma potrzeby dodawania tutaj kilkudziesięciu kropli olejku. Za rozpuszczanie osadu odpowiada kwas octowy, nie zapach preparatu.

Gdzie nie stosować octu?

Kwaśnych środków nie używaj bez sprawdzenia zaleceń producenta na:

• marmurze,
• wapieniu,
• trawertynie,
• innych powierzchniach z kamienia naturalnego wrażliwego na kwasy.

Kwasy mogą reagować z minerałami zawierającymi węglan wapnia i powodować matowienie lub wytrawienie powierzchni.

Soda i ocet – razem czy osobno?

To jeden z najpopularniejszych domowych „trików”.

Po połączeniu sody oczyszczonej z octem pojawia się intensywne pienienie. Wygląda ono jak silne działanie czyszczące, ale jest przede wszystkim efektem reakcji kwasu octowego z wodorowęglanem sodu.

Powstają między innymi woda, octan sodu i dwutlenek węgla, który odpowiada za charakterystyczne bąbelki.

Jednocześnie kwas i zasada częściowo się neutralizują.

Dlatego do większości zastosowań lepiej wykorzystać te składniki osobno:

ocet – gdy potrzebujesz kwaśnego środka do osadów mineralnych,

sodę – gdy potrzebujesz delikatnego działania ściernego lub lekko zasadowego.

Efektowne pienienie nie jest równoznaczne z większą skutecznością czyszczenia.

Prosta pasta z sody do trudniejszych zabrudzeń

Do niewielkiej ilości sody oczyszczonej dodawaj po trochu wodę, aż powstanie gęsta pasta.

Możesz użyć jej do punktowego czyszczenia odpornych powierzchni. Jeżeli chcesz nadać jej zapach, do małej porcji wystarczy pojedyncza kropla odpowiedniego olejku eterycznego.

Nie stosuj takiej pasty automatycznie na polerowanym kamieniu, lakierowanych powierzchniach, delikatnych tworzywach ani materiałach podatnych na zarysowania. Soda działa mechanicznie, dlatego najpierw wykonaj próbę w niewidocznym miejscu.

Jakich błędów unikać przy przygotowywaniu naturalnych środków czyszczących?

Nie zwiększaj ilości olejku „dla lepszego działania”

Więcej nie oznacza automatycznie lepiej.

Olejek eteryczny jest skoncentrowaną mieszaniną wielu substancji. Zwiększanie stężenia może zwiększyć ryzyko podrażnienia, pozostawiania osadu lub uszkodzenia materiału, nie dając proporcjonalnie lepszego efektu czyszczenia.

Nie zakładaj, że naturalny oznacza obojętny

Pochodzenie roślinne nie usuwa właściwości chemicznych danego składnika.

Olejek może działać drażniąco lub uczulająco. Ocet jest kwasem. Soda ma odczyn zasadowy i może działać ściernie.

Naturalność opisuje pochodzenie składnika, a nie automatyczny poziom bezpieczeństwa.

Nie przygotowuj dużego zapasu wodnego preparatu bez potrzeby

Domowa mieszanina zawierająca wodę zwykle nie ma profesjonalnie zaprojektowanego systemu konserwującego ani potwierdzonego okresu trwałości.

Lepiej przygotować niewielką porcję, przechowywać ją w czystym i opisanym opakowaniu oraz regularnie myć butelkę niż sporządzać zapas na wiele tygodni.

Nie mieszaj przypadkowych środków czystości

Szczególnie ważna zasada dotyczy produktów zawierających chlor.

Nie mieszaj wybielaczy i środków chlorowych z octem, innymi kwasami ani z amoniakiem.

Takie połączenia mogą prowadzić do wydzielania niebezpiecznych gazów.

Czy naturalne środki z olejkami można stosować na każdej powierzchni?

Nie.

Przy domowych recepturach większym problemem niż sam brud bywa czasem nieznana odporność materiału.

Szczególną ostrożność zachowaj przy:

• kamieniu naturalnym,
• drewnie olejowanym i niezabezpieczonym,
• lakierowanych i malowanych powierzchniach,
• tworzywach sztucznych,
• ekranach i urządzeniach elektronicznych,
• delikatnych powłokach meblowych.

Niektóre składniki olejków eterycznych są dobrymi rozpuszczalnikami substancji lipofilowych. To cecha przydatna w wielu zastosowaniach, ale oznacza również, że skoncentrowany olejek może wejść w interakcję z lakierem, farbą, klejem lub tworzywem.

Zasada jest prosta: im mniej znasz materiał, tym ważniejsza jest próba w niewidocznym miejscu i sprawdzenie instrukcji producenta.

Olejki eteryczne a psy i koty – tutaj potrzebna jest większa ostrożność

Nie ma jednej uniwersalnej listy olejków, które można uznać za bezpieczne dla każdego psa albo kota w dowolnym stężeniu.

Ryzyko zależy między innymi od:

• gatunku zwierzęcia,
• konkretnego olejku,
• stężenia,
• ilości,
• drogi narażenia,
• wieku i stanu zdrowia zwierzęcia.

Szczególnie ostrożnie należy postępować w przypadku kotów. Mogą być bardziej wrażliwe na część związków występujących w olejkach eterycznych.

Wśród olejków opisywanych w kontekście zatruć zwierząt znajdują się między innymi olejki cytrusowe, eukaliptusowy, miętowy, sosnowy, z drzewa herbacianego, goździkowy czy cynamonowy.

Z tego powodu nie polecamy prostego podejścia: „mam psa lub kota, więc wybiorę jeden z olejków uznawanych w internecie za bezpieczny”.

Znacznie bezpieczniejsze są praktyczne zasady:

• nie pozostawiaj skoncentrowanych olejków w zasięgu zwierzęcia,
• nie nanoś olejku bezpośrednio na sierść, łapy ani skórę,
• nie używaj domowego preparatu z olejkami do czyszczenia misek i innych przedmiotów, które zwierzę może lizać,
• podczas sprzątania zapewnij wentylację,
• nie pozwalaj zwierzęciu chodzić po mokrej powierzchni pokrytej preparatem,
• przed wpuszczeniem zwierzęcia poczekaj, aż powierzchnia będzie czysta i sucha.

Jeżeli środek ma być regularnie używany do podłogi, po której chodzi kot lub pies i później liże łapy, najprostszym rozwiązaniem jest zrezygnowanie z olejku eterycznego w tej konkretnej recepturze.

Przy zwierzętach nie ma potrzeby dodawania zapachu do każdego środka czyszczącego.

Czy olejki eteryczne mogą zastąpić zwykłe środki czyszczące?

Nie powinny zastępować składnika odpowiedzialnego za właściwe czyszczenie.

Jeżeli celem jest usunięcie tłuszczu z blatu, potrzebujesz przede wszystkim odpowiedniego środka powierzchniowo czynnego i mechanicznego przetarcia.

Jeżeli celem jest kamień – przy odpowiedniej powierzchni bardziej przydatny będzie kwas.

Jeżeli powierzchnia wymaga rzeczywistej dezynfekcji – wybierz produkt przeznaczony do tego celu i stosuj go zgodnie z instrukcją, w tym wymaganym stężeniem i czasem kontaktu.

Olejek eteryczny może być wartościowym dodatkiem, ale nie musi być głównym składnikiem każdego preparatu.

Czy warto więc stosować olejki eteryczne podczas sprzątania?

Tak – pod warunkiem że przypisujemy im właściwą rolę.

W domowym środku czyszczącym mogą zapewnić świeży, wybrany przez Ciebie zapach oraz wnieść naturalne związki o interesujących właściwościach biologicznych. Pozwalają również tworzyć własne kompozycje zamiast polegać na jednym gotowym aromacie.

Nie warto natomiast budować całej skuteczności środka na założeniu, że kilka kropli olejku „zdezynfekuje wszystko”.

Najlepsza receptura wynika z rodzaju zabrudzenia:

tłuszcz -> detergent,

kamień -> odpowiednio dobrany kwas,

delikatne ścieranie -> soda,

zapach -> olejek eteryczny,

dezynfekcja -> preparat o potwierdzonym działaniu stosowany zgodnie z instrukcją.

Jeżeli natomiast nie potrzebujesz środka czyszczącego, a zależy Ci przede wszystkim na zapachu pozostającym w pomieszczeniu po sprzątaniu, lepszym rozwiązaniem będzie produkt stworzony właśnie do aromatyzowania wnętrza, na przykład mgiełka zapachowa BARPAGO.

Olejki eteryczne nie muszą zastępować całej domowej chemii, aby były wartościowym elementem codziennej pielęgnacji domu. Najwięcej zyskujemy wtedy, gdy wykorzystujemy właściwości każdego składnika dokładnie tam, gdzie rzeczywiście mają znaczenie.